رابطه میان تغذیه و سلامت جسمانی برای همه كاملاً مشخص است، اما بسیاری از ما اطلاع چندانی از تغییرات رفتاری به دلیل مصرف غذاهای مختلف نداریم. خانمی ۴۴ ساله كه پس از فوت ناگهانی فرزند ۱۲ ساله اش سالها از افسردگی و اضطراب شدید رنج می برد و داروهای شیمیایی هم هیچ كمكی به او نكرده بودند، با كمك متخصصان تغذیه با افزودن موادی مانند ویتامین B و اسیدهای چرب به رژیم غذایی خود به طوركاملاً باورنكردنی دگرگون شد. او همچنین مصرف قهوه، نمك و شكر را قطع كرد و در عوض میوه، سبزی و ماهی بیشتری مصرف می كرد.

بسیاری از مردم از شنیدن این كه مواد غذایی بر رفتار آنها تاثیر دارد شوكه می شوند، اما جالب است بدانیم مواد غذایی روی سلولهای مغزی هم به اندازه هر سلول دیگر بدن تاثیر می گذارند. بسیاری از مواد به دلیل شباهت ساختاری با مواد مترشحه در مغز باعث بی نظمی كل بدن می شوند. بسیاری از دانشمندان حذف یك ماده خاص و سپس وارد كردن آن را به رژیم غذایی باعث بروز بسیاری از بیماری ها مثل جنون، وهم و خیال، افسردگی، سردرد و سوءظن می دانند. با كمی دقت می توان متوجه این تغییرات شد. از احساس نشاط با خوردن یك فنجان چای در صبح گرفته تا زودرنجی و رخوتی كه بر اثر گرسنگی بیش از حد یا پرخوری به وجود می آید. بعضی از این تاثیرات بر رفتار ممكن است نامحسوس و كم، مثل بداخلاقی كسی كه گرسنه است و یا شدید، مثل گریه و بیتابی كودكان زیر ۷ سال هنگام قلنج كردن باشد؛ البته بیشترین تاثیرات مشخص غذا روی رفتار در مشكلات رفتاری كودكان بیش فعال و افرادی كه حساسیت های شیمیایی یا پوستی مثل اگزما و یا كهیر دارند، دیده می شود.این واكنشها در بعضی موارد بیشتر هستند و ممكن است با غذاهای حساسیت زای دیگری همزمان مصرف شوند. حساسیت های غذایی باعث خارش، مشكلات تنفسی و دردهای شكمی می شوند كه بر رفتار فرد تاثیرگذار است. یكی ازمحققان به این نتیجه رسیده كه بعضی سردردهای مزمن دركودكان، بیش فعالی، زودرنجی و دردهای شكمی آنها، از رژیم غذایی ایجاد شده كه برای خانواده هایشان كاملاً غیرقابل پیش بینی است.تحقیقات جدید نشان می دهد كه بیش از ۶۰ درصد بر اثر مصرف بعضی مواد واكنش نشان می دهند. این مواد شامل رنگهای غذایی شیمیایی مثل تارتازین، چاشنی ها، نگهدارنده ها و محصولات لبنی كنار مواد شوینده و عطرها می شوند و پزشكان استرالیایی تاثیرات مواد شیمیایی و رنگی بر بی خوابی و زودرنجی كودكان را بسیار شدید می دانند. به طور كلی حدود ۵ تا ۱۰ درصد كل مردم دنیا، حساسیت های غذایی دارند. محققان انگلیسی می گویند سرتونین، روپامین و نوراپی نفرین در مغز تولید و ترشح می شود. تریپتوفان و اسیدهای آمینه كه در غذاهای پروتئین دار موجود هستند، باعث تحریك سرتونین كه عامل آرامش و استراحت است، می شوند و تیروزین و تئین، كافئین و... باعث تحریك روپامین و نوراپی نفرین شده و در نتیجه باعث تشدید بی خوابی می شوند. این مواد حساسیت زا در مواد غذایی طبیعی یا مصنوعی وجود دارند مثل سالیسیلات كه در بسیاری غذاها موجود است و تاثیرات آن ممكن است ساعتها و یا حتی روزها محسوس نباشد، اما درنهایت باعث مشكلات مغزی و افسردگی شود.

این ماده به طور طبیعی در بسیاری ازمیوه ها، سبزیها، دانه ها، قهوه و چای، آبمیوه ها، آبجو و به طورمصنوعی در داروهایی مثل آسپیرین وجود دارد. در بسیاری از میوه ها مثل سیب و گوجه فرنگی بخش عمده سالیسیلات زیر پوست میوه وجود دارد. در نتیجه كسانی كه به آن حساسیت دارند بهتر است پوست میوه های كاملاً نرسیده را ضخیم تر بكنند چون مقدار طبیعی این ماده در میوه ها با رسیدن كاهش می یابد.احتمال حساسیت های غذایی معمولاً ارثی و درخانمها ۲ برابر بیشتر از آقایان است؛ اگرچه در صورت بروز، نشانه ها و عوارض آن در مردان شدیدتر است (۲۸ درصد در زنان، ۷۲ درصد در مردان).قطع كردن بسیاری از مواد استرس زا مثل قند، كافئین و شكلات و در ازای آنها مصرف مواد كمكی مثل آب، سبزیها، میوه و ماهی در احساس آرامش تاثیر مثبت زیادی دارند، تحقیقات نشان داده اند ۸۰ درصد افرادی كه از این رژیم تبعیت كرده اند تغییرات رفتاری محسوسی داشته اند. متخصصان دانشگاه آكسفورد معتقدند مواد غذایی حتی بر رفتارهای ضداجتماعی نیز موثرند. آنها با بررسی ۲۳۱ زندانی و كنترل رژیم غذایی آنها و اضافه كردن ویتامین های مختلف و مواد معدنی طی ۹ ماه ۳۷ درصد رفتارهای ضدقانون آنها را كاهش دادند اگرچه عوامل اقتصادی ـ اجتماعی هم در افزایش جرایم بسیار حائز اهمیت است. اما تحقیقات نشان می دهد با تغییرات شیوه تغذیه در انگلستان ازسال ۱۹۵۰ تا به حال میزان جرایم ۱۰ برابر افزایش داشته و دلیل آن كاهش كیفیت مواد غذایی كنونی نسبت به ۵۰ سال گذشته است.غذاهایی كه به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر رفتار تاثیر گذارند:چربی باعث رخوت و سستی می شود. شكر باعث افزایش فعالیت موقت شده و كافئین به عنوان محرك عمل می كند. شیر هم باعث انواع مختلف حساسیت ها برای افرادی كه تحمل لاكتوز را ندارند، می شود.منبع اصلی سالیسیلات گفته شد، اما جالب است بدانیم آمین و آنیاز در تولید مخمرها یا شكستن پروتئین ها به وجود آمده و در پنیر بخصوص در پنیرهای مانده، شكلات، گوشتهای ترد و یا گوشتهای مانده، آبجو، مخمرهای مختلف و محصولات ترش شده ای مثل سویا، سس، سركه و بسیاری میوه ها مثل موز، آواكادو و گوجه فرنگی وجود دارند. بنزوآت هم به طور طبیعی در بعضی میوه ها، سبزیها، تردكننده ها، دانه ها، قهوه یا چای وجود دارند.گلوتامیت هم به طورطبیعی در بسیاری از غذاها مثل سوپ، سس، میان وعده ها و بخصوص غذاهای آسیایی در گوجه فرنگی، پنیر، قارچ، مخمرها و عصاره گوشت یافت می شود. در حال حاضر متخصصان تغذیه با تحقیقات و بررسی های مختلف به این نتیجه رسیده اند كه سلامت را باید در آشپزخانه جستجو كرد نه در قفسه های داروخانه ها.

بررسی نقش تغذیه در تعلیم و تربیت اسلامی از دیدگاه قرآن

گروه اندیشه و علم: تغذیه از ابعاد مختلفی بر تربیت تأثیر می‌گذارد، تغذیه بر سلامت و رشد جسم، بر ابزارهای شناختی، بر رفتارهای فردی و تربیت اجتماعی در دوره‌های مختلف زندگی و در تربیت اخلاقی و معنوی تأثیرگذار است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ایران (ایكنا) شعبه مؤسسات قرآنی مردم‌نهاد، مؤسسه قرآنی امام علی(ع) قم، بررسی نقش تغذیه در تعلیم و تربیت از ابعاد مختلفی اهمیت دارد.

سلامت و رشد جسم

مسلماً تربیت با بیماری سازگار نیست، فرایند تربیتی نیازمند انسان سالم چه از نظر جسمی و چه از نظر روانی است و سلامت و رشد جسمی با رشد حواس پنجگانه همراه است كه در سلسه مراتب ادراكی پایین‌ترین مرحله را تشكیل می‌دهد و اینكه حواس انسان درست رشد كند یا دچار معلولیت شود در آینده تربیتی شخص اثر انكارناپذیری خواهد داشت.

تاثیر تغذیه بر ابزارهای شناختی

تغذیه نقش مهمی در ابزارهای شناختی دارد، علاوه بر رشد حواس انسان، در فرایند هوش و حافظه انسان هم موثر است و در تعقل و تفكراتش اثری منفی یا مثبت می‌گذارد. در حقیقت، آنچه در رفتارها دیده می‌شود و در چهره نمایان، خبر از سِر درون می‌دهد و آنچه از كوزه می‌تراود همان است كه در درون اوست و آنچه در اندیشه و فهم می‌آید ریشه در جسم دارد و جسم به غذا زنده است و رشد می‌كند. كسی كه شراب می‌خورد اندیشه‌اش نابود می‌شود و اراده‌اش را سرنگون می‌كند و انسانی با رفتار غیر انسانی نمایان می‌‌كند.

تاثیر تغذیه بر رفتارهای فردی و تربیت اجتماعی در دوره های مختلف زندگی

تغذیه بر رفتارهای فردی و در تربیت اجتماعی فرد هم تأثیرگذار است. چنانكه با خوردن بعضی غذاها، دچار هیجان یا افسردگی می‌شود و یا با پرخوری باعث تشدید شهوت می‌شود و به همان اندازه از خدا دور می‌شود و انسان پرخور تنبل و سست اراده می‌شود، چنانكه امیرالمومنین علی(ع) می‌فرماید: لا تجْتمع الفِطنَة و البِطْنة (محیطی،1386،ص 40) زیركی و هوشیاری با پرخوری جمع نمی‌شود. همچنین خوردن مشروبات الكلی باعث توهمات شده و در روابط اجتماعی فرد اختلال ایجاد می‌كند و انسان را نسبت به ناموس خود بی‌غیرت می‌كند. همچنین در دوره‌های مختلف زندگی، قبل از بسته شدن نطفه جنین و دوره جنینی و شیرخوارگی و بعد از آن، هر كدام نقش مهمی در رفتارهای فرد دارند و تغذیه پدر و مادر و شیر مادر نقش مهمی در خصوصیات رفتاری و اخلاقی فرزند دارد.

نقش تغذیه در تربیت اخلاقی و معنوی

چون تغذیه بر تعلیم و تربیت تأثیرگذار است، عواملی هم بر شبه‌ناك شدن غذای حلال و طیب تاثیر گذارند و باعث حرام شدن آن می‌شوند، از مهمترین عوامل می‌توان به عوامل اقتصادی اشاره كرد. عواملی مثل ربا، اسراف، كم‌فروشی و احتكار كه منشاء درآمدهای حرام هستند، اگر با آنها غذا تهیه شود و مصرف شود اثرات بدی در رفتارها و در كل زندگی فردی و اجتماعی فرد، ایجاد خواهد شد. همچنین پدیده‌های ناهنجار اجتماعی مثل دزدی و سرقت هم اثرات بدی در تغذیه خواهند گذاشت و در نتیجه رفتارهای ناشایستی در فرد ایجاد می‌كنند.

بنابراین می‌توان گفت كه تغذیه از دیدگاه اسلام مقدم بر هر عمل تربیتی است و اهمیت و جایگاه مهمی در نظام تربیتی اسلام دارد. امام محمد غزالی(خدیوجم، مترجم ،1371 ، ص 283) در كیمیای سعادت در اهمیت تغذیه و ضرورت توجه به آن چنین می‌گوید:

«بدان كه راه عبادت هم از جمله عبادات است، و زاد راه هم از جمله راه است. پس هرجه راه دین را بدان حاجت بُود، هم از جمله دین بُود. و راه دین را به طعام خوردن حاجت است؛ كه مقصود همه سالكان دیدار حق‌تعالى است و تخم آن علم و عمل است و مواظبتْ بر علم و عمل بى سلامت تن ممكن نیست و سلامت تن بى طعام و شراب ممكن نیست؛ بلكه طعام خوردن ضرورت راه دین است، پس از جمله دین باشد. و براى این گفت حق‌تعالی، كُلُوا مِنَ الطیّبات وأعْمَلُوا صالِحا. میان خوردن و عمل صِا لح جمع كرد.

پس هركه طعام براى آن خورَد تا وى را قوت علم و عمل باشد و قدرت رفتن راه آخرت، طعام خوردن وى عبادت بوَد؛ چنانكه رسول اكرم(ص) گفت كه «مومن را برهمه چیزى ثواب بُود، تا 2 لقمه‌اى كه در دهان خود نهد یا در دهان اهل خود. و این براى آن گفت كه مقصود مؤمن از این همه راه آخرت بُود. و نشان آنكه طعام خوردن از راه دین بُود آن باشد كه به شَرَه طعام نخورد و از حلال خورد و به قدر حاجت خورد و آداب خوردن نگاه دارد.»

منبع:

http://www.aftabir.com

http://romman.mihanblog.com/post/18